در زبان شيرين فارسی داريم که: تا مرد سخن نگفته باشد، عيب و هنرش نهفته باشد. نشرية معتبر نيوزويک که بخش مهمی از شمارة اخير خود را به انتخابات رياست جمهوری امريکا و مقابله و مقايسة دو نامزد احراز اين مقام اختصاص داده است، در مقالة مفصلی با عنوان "هنر به کارگيری کلام" از قول يک کارشناس به همين نکته‌ که شاعر گرامی ما قرنها پيش فرموده است اشاره دارد، شايد هم به  قضية زبان سرخ سر سبز مي‌دهد بر باد و يا آن داستان دوران مدرسه که روزی اربابی از آشپز خود خواست برايش بهترين غذای دنيا را بپزد و آشپز زبان بار گذاشت و روز بعد که از او خواست بدترين غذای دنيا را بپزد آشپز دنيا ديده باز هم زبان پخت که به باور او زبان هم بهترين و هم بدترين‌ است. مطمئن هستم اين نکته بارها و بارها برای همة ما ثابت شده است. گاه سخنی گفته‌ايم و بازتاب آن چنان گريبانمان را چسبيده که حيرت کرده‌ايم و گاه نيز سخنی را نگفته‌ايم که چون عقده در گلويمان گير کرده است و حسرتش را سالها با خود حمل کرده‌ايم. حالا اين حکايت زنان و مردان سياسی است. در اين مقالة مفصل به نقل از بنجامين ديزائلی آمده است که "ما با کلماتمان حکومت مي‌کنيم!" بدين معنی که در روزگاری که ميکروفون‌ها و دوربين‌های راديو تلويزيونها در سطح جهان متوجه بلندپايگان است، يک کلام نابجا، يک حالت غير متعارف و يک حرکت از پيش حساب نشده و حتی يک پوشش نادرست می‌تواند مقام و پايگاه آنان را بکلی از بين ببرد و يا برايشان مقام و پايگاه تازه‌ای بسازد.

يکی از کارشناسان مورد مصاحبه به گزارشگر گفته بود، مردم امريکا و جهان آنقدر که از کاربرد کلمات تند و جنگ طلبانه و شيوة بيان پرزيدنت جورج بوش رنجيده خاطر هستند از عمل وی ناراحت نيستند.  از سوی ديگر نقطه ضعف جان کری رقيب انتخاباتی او در چهرة بی حالتی است که دارد و بيانش که از قدرت لازم يک سخنور سياسی خاليست.  ناظران بر اين باورند که يکی از دلايل انتخاب جان ادواردز به عنوان معاون از سوی جان کری پر کردن همين کمبود است که احتمال دارد به نفع او کار کند. در هر حال در اين جهان پر از رقابت تنگاتنگ آنهايي که تصميم می‌گيرند قدم به ميدان سياست جهانی بگذارند بايد از توانی چند برابر دهه‌های پيش برخوردار باشند تا رخصت عرض اندام را پيدا کنند.

در حال خواندن اين مقاله به فکر اقتادم که شايد لازم باشد تا ما مردم نيز همزمان با مردان و زنان سياسی که درس اثرگذاری بر ديگران را فرا مي‌گيرند ناچار باشيم راه‌های مقابله با فريب‌های بزرگ سياسی را بياموزيم تا بتوانيم هر آنچه را که می‌شنويم نپذيريم بلکه با مدد عقل چاره‌ساز سره را از ناسره تشخيص دهيم.

من هم چون بسياران ايراني ديگر به ديدن فيلم كمدي انتقادي مارمولك و در پي آن چون بسياران امريكايي ديگر به ديدن فيلم مستند، تراژدي، كمدي فارنهايت ۹۱۱ رفتم و باز و از نو ديدم و دريافتم كه اهالي هنر تا چه اندازه مي توانند در برانگيختن مردم مؤثر باشند و باب انديشيدن و چالش را بازكنند. نقد و بررسي هر دوي اين فيلمها نياز به ساعات زياد و حتي گونه اي ميزگرد نظريات موافق و مخالف دارد كه در اين اندك زمان هيچ نمي گنجد. ولي در چند كلام و خلاصه بايد بگويم بعضي از هنرمندان - هنگامي كه دستاورد خود را در معرض تماشا و داوري مردم مي گذارند - نمي توانند حدس بزنند كه دامنة انديشه هاي انساني تا كجا مي تواند كشيده شود. به همين دليل يك اثر هنري قادر است در اطراف حركت يا موجي را بوجود آورد كه آفريننده اش را هم دچار حيرت كند. و اين اتفاق براي هر دو فيلم مارمولك و همينطور فارنهايت ۹۱۱ افتاده است: نخست به دليل بديع بودن موضوع هر دو فيلم و ديگري نگاه هر دو سازندگان آنها به هيات حاكمه كه لبة تيز انتقاد را تند و تيز و بيسابقه به سوي جورج بوش از اينسو و آخوند جماعت از آن سو نشانه رفته اند. آنچه در هر دو فيلم توجه مرا جلب كرد اين نكته بود كه هر دوي اين سازندگان  يك گروه بزرگ و قابل توجه از تماشاگران حرفه اي سينما يعني جوانان را -كه بطور عادي زياد به اهميت نقش خود در حاكميت  بها نمي دهند - متوجه اين نكته كرده اند كه حضورشان در صحنه، كارهايي كه انجام مي دهند يا نمي دهند و رأيي را كه مي دهند يا نمي دهند تا چه حد مي تواند در سرنوشت مملكتشان مؤثر باشد.

من تماشاگر در اين دو فيلم در مي يابم كه هم جوان ايراني و هم جوان امريكايي هر چند به شيوه اي متفاوت ولي با يك استراتژي مشابه اسير چنگ هيات حاكمة خويشند: در ايران در مقابل ذهن پرسشگر جوانان ديوار مذهب را كشيده اند و با نهادي به نام مسجد و مذهب آنها را به اين سو و  آن سو مي كشانند كه يكسو نشان از نگرش افراط آميز ذوب شدن در مذهب و سوي ديگر نشان از نگرش تفريط آميز -هفت تكبير زدن يك سره بر هر چه كه هست- دارد و در امريكا در مقابل ذهن پرسشگر جوانان ديوار برتري جويي و راحت طلبي و ناسيوناليسم افراطي  را كشيده اند كه اين نيز نسل جوان را يا به اين تفكر مي كشاند كه با پوشيدن داوطلبانة لباس سربازي دارد در جهت نجات ساير ملت ها گام بر ميدارد و يا اينكه دلزده از سياست و هر چه دستاورد آن غرق در ظواهر زندگي مادي روزمره مي شود. براي من تماشاگر آن جوان  بسيجي ايراني و اين سرباز  امريكايي هر دو حقوق بگيراني هستند كه ندانسته آتش به تنور هيات حاكمة خود مي ريزند و آن ديگر جواناني كه سرخورده از ديدن اين اوضاع چه در ايران و چه در امريكا عطاي سياست را به لقاي آن بخشيده اند گروه ديگري كه ميدان را براي افراط گرايان جنگ طلب هر دو كشور خالي گذاشته اند. باز براي من تماشاگر شباهاتهاي بين هيات حاكمة هر دو كشور و نگاهشان به ملت خويش و ديگر كشورها آنقدر شبيه هم بودند كه حيرت برانگيز مي نمود: اينكه مي خواهد دمكراسي خود را براي ديگران به ارمغان ببرد و آنكه مي خواهد اسلام عزيز را صادر كند و هنر دو فيلمساز ايراني و امريكايي سازندة مارمولك و فارنهايت ۹۱۱ در همين جا بود. هر چند با بخش هايي از ديدگاههاي هر دوي آنان موافقت ندارم ولي اگر هر هنرمندي اين توان را داشته باشد كه تنها يك پيام بيداركننده را به تماشاگرش  بدهد كار خود را كرده است.

امروز سالگرد جشن‌ استقلال‌ امريكاست‌ و يك‌ روز تعطيل‌ رسمي‌ براي‌ مردم‌ اين‌ كشور. در اين‌ روز، شهروندان‌ امريكايي‌، با فخر تمام‌، از نياكان‌ خود و كوششهاي‌ آنان‌ براي‌ دستيابي‌ به‌ آزادي‌ و استقلال‌ ياد مي‌كنند.

در همسايگي‌ ما مثل‌ بيشتر محله‌هاي‌ ديگر، بسياري‌ از مردم‌ بر سردر خانة‌ خود پرچم‌ كشورشان‌ را نصب‌ كرده‌اند تا نشان‌ دهند يك‌ امريكايي‌ خوب‌ هستند. اين‌ حس‌ وابستگي‌ و سربلندي‌ امريكاييها، هنگامي‌ كه‌ از كشور خود حرف‌ مي‌زنند، همواره اين انديشه را‌ من‌ بيدار كرده‌ است که يك‌ امريكايي‌، حتي‌ هنگامي‌ كه‌ به‌ ايرادها و كمبودهاي‌ كشور خود آگاه‌ است و با نگرشی انتقادی به آنچه هيات حاکمه مي‌کنند مي‌نگرد چون خود را در سرنوشت کشورش سهيم مي‌بيند‌، هنگامی که سخن از کشورش پيش مي‌آيد با سربلندي‌ اعلام‌ مي‌كند كه‌: «كشور من‌ بهترين‌ كشور دنياست‌» و برقي‌ در چشمانش‌ مي‌درخشد كه‌ من‌ شنونده‌ قبول ‌مي‌كنم‌ حرفش‌ را باور دارد.  در حالی که ما ايراني‌ها‌ به دليل سنت و فرهنگ و آموزشی که در طول تاريخ بر سرزمينمان حاکم بوده است و به اين دليل که هرگز احساس نکرده‌ايم نقشی در ادارة مملکت داريم، کمتر بين کشور و ملت و هيات حاکمه قائل به تفکيک مي‌شويم و در حالی که با حکومت سر ناسازگاری داريم از سرزمين و آب‌ و خاك‌ خود ايراد مي‌گيريم و كشور‌ و ملتمان‌ را تحقير مي‌كنيم. به بيانی ديگر ما پيروان جبريم و اينان باورشان به اختيار است.

الكساندر هاميلتون‌ (Alexander Hamilton) يكي‌ از مردان‌ سياسي‌ آن‌ سالها و از نويسندگان ‌قانون‌ اساسي‌ ايالات‌ متحده‌ - كه‌ نوشته‌هاي‌ انقلابي‌اش‌ شهرت‌ فراواني‌ دارد - مي‌نويسد: «به‌‌نظر مي‌رسد به‌ مردم‌ اين‌ كشور، با نمونه‌هايي‌ كه‌ پيش‌ روي‌ دارند، اين‌ حق‌ داده‌ شده‌ است‌ تا پاسخ‌ يك ‌پرسش‌ مهم‌ را بيابند. آيا اجتماعات‌ انساني‌ مي‌توانند به‌ مدد انديشه‌ و انتخاب‌، دولتهاي‌ خوب‌ ايجادكنند يا ناچارند براي‌ راه‌يابيهاي‌ اساسي‌ و سياسي‌ به‌ جبر و اتفاق‌ معتقد باشند؟»

به‌ باور اين‌ متفكر سياسي‌، خلاقيت‌ بر دو پاية‌ انديشه‌ و انتخاب‌ استوار است‌: انديشه‌ به‌ معني ‌بازنگري‌، توجه‌ و بررسي‌ امكانات‌ و انتخاب‌ به‌ مفهوم‌ برگزيدن‌ يك‌ رفتار از ميان‌ انبوه‌ هنجارهاي ‌موجود و اتكا به‌ آن‌.

در واقع‌ مي‌توان‌ گفت‌ از ديدگاه‌ اين‌ متفكر اعتلا و پيروزي‌ انسانها، به‌ اين‌ دو ركن‌ اساسي ‌بستگي‌ دارد و چنين‌ پايگاهي‌، جز در شرايطي‌ كه‌ انسانها وجداني‌ بيدار، آگاه‌، آزاده‌ و بدون ‌وابستگي‌ داشته‌ باشند، فراهم‌ نمي‌آيد.  و اين شرايط فراهم نمی‌شوند مگر به مدد آموزش وآگاهی.  و تا روزی که امکان درست انديشيدن برای همة مردم يک کشور به تساوی فراهم نيايد داشتن انتخاب کاری را از پيش نمی‌برد.